KNMI: samenwerken aan beter begrip van klimaatrisico’s

Nieuws van het programma Klimaatveiligheid, april 2026

Lone Mokkenstorm – klimaatadviseur en meteoroloog bij het KNMI – werkt op het snijvlak van wetenschap en praktijk om organisaties beter gebruik te laten maken van klimaatinformatie. Volgens haar begint klimaatveiligheid met inzicht in risico’s én met samenwerking tussen disciplines om de impact van extreem weer beter te begrijpen.

Van weer naar impact

“Ik ben klimaatadviseur en zit tussen onderzoek, operatie en de buitenwereld in. Ik help organisaties met het gebruik van onze data en informatie, en ik geef duiding aan weersverwachtingen, zeker als er sprake is van extreem weer. Volgens Mokkenstorm nemen veel weersextremen toe in een veranderend klimaat. “Denk aan extreme hitte of extreme neerslag. Dat maakt het steeds belangrijker om vooruit te kijken. Als je niet weet wat de risico’s straks zijn, kun je mensen er ook niet op voorbereiden.”

Een belangrijk onderdeel van haar werk is klimaatattributie: onderzoek naar de relatie tussen extreem weer en klimaatverandering. “Op het moment dat er een weersextreem plaatsvindt, doen we zo snel mogelijk onderzoek naar wat de link met klimaatverandering is. Wat zegt dat over hoe risico’s veranderen en wat we in de toekomst kunnen verwachten? Dat helpt om het concreet te maken voor beleidsmakers.”

Lees ook #inthespotlight: urgentiebesef als motor voor samenwerking bij grootschalige evacuaties

Klimaatveiligheid vraagt samenwerking

Volgens Mokkenstorm is meteorologische kennis alleen niet voldoende om klimaatveiligheid goed te begrijpen. “Wij kunnen wel aangeven hoe het weer verandert, maar als je niet weet wat de impact daarvan is op de samenleving, kun je er eigenlijk nog niet zoveel mee. Daarom werken we steeds meer samen met partners, zoals de veiligheidsregio’s en het NIPV. Wij brengen onze meteokennis in en zij brengen kennis van het werkveld. Samen krijg je een completer beeld van wat klimaatverandering betekent voor de maatschappij.”

Het beter begrijpen van impact vraagt ook dat organisaties elkaars werk leren kennen. “Je moet een beetje elkaars taal leren spreken. Op het gebied van water gaat dat al vrij goed, omdat we daar al langer samenwerken met bijvoorbeeld Rijkswaterstaat. Maar ook met andere partners, zoals de politie of veiligheidsregio’s, helpt het enorm om inzicht te krijgen in elkaars werkpraktijk. Als je beter begrijpt hoe iemand werkt, kun je ook beter bepalen wat relevante informatie is.”

Volgens haar helpt het om letterlijk mee te kijken in elkaars werk. “Het kan heel waardevol zijn om een keer een dienst mee te draaien in de Weerkamer, of om iemand uit te nodigen bij een partnerorganisatie. Dan zie je waar de informatie uiteindelijk voor wordt gebruikt.”

Van data naar bruikbare informatie

Een belangrijke ontwikkeling is dat meteorologische informatie steeds meer wordt gekoppeld aan toepassingen voor veiligheidsregio’s. “We maken bijvoorbeeld een risicobeeld waarin we verder vooruitkijken dan de reguliere verwachting en de kans op gevaarlijk weer aangeven. Veiligheidsregio’s kunnen die informatie combineren met kennis over wat er lokaal speelt, zoals grote evenementen. Wij hebben niet altijd zicht op wat er in een regio gebeurt, terwijl dat wel van invloed is op de impact van weer.”

Ook bij hitte wordt gewerkt aan nieuwe manieren om risico’s beter inzichtelijk te maken. “We kijken hoe we de hittekracht – gebaseerd op de WBGT – kunnen meenemen in onze informatievoorziening. De WBGT wordt al gebruikt bij sommige grote evenementen en geeft een beter beeld van de belasting van hitte op het lichaam dan temperatuur alleen. De hittekracht vertaalt die waarde naar een schaal van 0 tot 10. Dat kan helpen om risico’s beter te duiden, bijvoorbeeld bij evenementen of langdurige hitte.”

Volgens Mokkenstorm is het belangrijk dat dit soort informatie goed landt bij gebruikers. “In het extranet van de veiligheidsregio’s is de WBGT bijvoorbeeld al tot twee dagen vooruit beschikbaar. Dat soort informatie kan helpen om beter voorbereid te zijn.”

Wetenschappelijke basis voor klimaatveiligheid

Het KNMI levert ook een belangrijke inhoudelijke basis voor klimaatveiligheid via publicaties zoals De Staat van ons Klimaat. “In dat rapport kijken we jaarlijks terug op het weer van het afgelopen jaar en plaatsen dat in de context van klimaatverandering. Daarmee bieden we de wetenschappelijke basis over wat er verandert.  Klimaatveiligheid gaat vervolgens over de beleidsvraag: hoe beschermen we ons tegen die veranderingen?”

Volgens Mokkenstorm versterken wetenschap en praktijk elkaar. “Het helpt als je extreme gebeurtenissen concreet kunt maken. Als je statistisch kunt laten zien hoe vaak iets voorkomt en hoe dat verandert, wordt het voor beleidsmakers beter bruikbaar dan algemene uitspraken over gemiddelden.”

Motivatie: bijdragen aan maatschappelijke impact

“Ik ben ooit begonnen in de Weerkamer met het idee dat ik iets wilde doen met maatschappelijke impact. Ik ben bewust niet alleen het onderzoek ingegaan, omdat ik juist de praktische toepassing belangrijk vind: wat kunnen we doen om de impact van klimaatverandering te beperken?”Volgens Mokkenstorm ligt daar ook een belangrijke les voor klimaatveiligheid. “Je hebt verschillende soorten kennis nodig om tot goede oplossingen te komen. Door samen te werken, kun je beter begrijpen wat klimaatverandering betekent en hoe je daarop kunt anticiperen. Uiteindelijk helpt dat om Nederland ook in de toekomst veilig te houden.”

Heat Action Day 2026: van bewustwording naar actie

Nieuws van het programma Klimaatveiligheid, april 2026

Extreme hitte komt steeds vaker voor en vormt een groeiend risico voor gezondheid, continuïteit van hulpverlening en veiligheid in onze leefomgeving. Heat Action Day 2026 (HAD 2026) biedt een krachtig momentum om aandacht te vragen voor voorbereiding op hitte én om concrete acties te organiseren in de regio.

Tijdens de netwerkdag klimaatveiligheid hebben we gezamenlijk ideeën verzameld om HAD 2026 zichtbaar en impactvol te maken. Hieronder vind je inspiratie om ook in jouw regio stappen te zetten.

Tip: het KNMI publiceert op HAD 2026 de nieuwe hittekrachtindex. Dit biedt kansen om communicatie te koppelen aan handelingsperspectieven voor professionals en inwoners.

Zet professionals in beweging met gerichte communicatie

Heat Action Day is een goed moment om professionals bewust te maken van de impact van hitte op het werk en op de hulpverlening.

Denk bijvoorbeeld aan:

• Informatie over de introductie van de hittekrachtindex en wat dit betekent voor het handelingsperspectief van veiligheidsregio’s
• Een LinkedIn-campagne in de aanloop naar HAD, met posts over hitte en klimaatveiligheid
• Interviews met bestuurders en directeuren uit jouw regio over het belang van voorbereiding op hitte
• Aandacht voor onderdelen uit bestaande programma’s en coalities rond hitte

Lees ook Pilot projectwerkplaats: inventarisatie gevolgen hitte en droogte afgerond

Door bestaande kennis en producten opnieuw onder de aandacht te brengen, versterken we het gevoel van urgentie én handelingsperspectief. Bijvoorbeeld deze publicatie met een indicatie van de mogelijke gevolgen van hitte op de publieke veiligheid.

Betrek collega’s binnen de veiligheidsregio

Ook intern biedt HAD 2026 een kans om het gesprek over hitte aan te jagen.

Ideeën uit de brainstorm:

• Een landelijk voorbereid intranetbericht over dilemma’s rond werken tijdens hitte
• Een prikkelende mail aan medewerkers, bijvoorbeeld over schaarse koele werkplekken tijdens warme dagen
• Lokale acties zoals ijsjes uitdelen op kazernes gecombineerd met informatie over veilig werken bij hitte

Door hitte tastbaar te maken in de eigen werkomgeving ontstaat meer bewustzijn over risico’s én oplossingen.

Werk samen met partners en bereik het publiek

Heat Action Day biedt kansen om samen met partners zichtbare activiteiten te organiseren.

Voorbeelden:

• Deel het nieuwsbericht dat we vanuit het programma klimaatveiligheid publiceren op 2 juni (via LinkedIn account van het NIPV en op www.nipv.nl)
• In samenwerking met het veiligheidsberaad deelt het programma klimaatveiligheid een artikel waarin het belang van klimaatveiligheid en een goede voorbereiding op hitte wordt onderstreept. Dit artikel zal in de aanloop naar 2 juni worden gedeeld, zodat dit op Heat Action Day kan worden gepubliceerd. Waarbij er ook ruimte is het artikel aan te vullen met eigen regionale context.   
• Sociale media inzetten voor korte, toegankelijke berichten over omgaan met hitte
• Lokale (HAD) acties onder de aandacht brengen via de eigen communicatie kanalen zoals:
  • tegels wippen
  • wateractiviteiten op scholen
  • verkoelende initiatieven in wijken
• Samenwerkingen met partijen zoals NS of Rijkswaterstaat voor communicatie via schermen of borden
• Creatieve middelen zoals waaiers, hitte-bingo of een expositie over de impact van hitte op hulpverleners

Door hitte te koppelen aan bestaande initiatieven, zoals de DenkVooruit-campagne, kan de boodschap breder landen.

Gebruik de ideeënlijst en laat zien wat jouw regio doet

Speelt het thema hitte al in jouw regio? Gebruik dan de ideeën uit de brainstorm als inspiratie voor activiteiten tijdens HAD 2026. Laat de kerngroep weten wanneer jullie iets organiseren, mogelijk kunnen we daar extra aandacht op vestigen.Samen zorgen we ervoor dat Heat Action Day niet alleen een bewustwordingsmoment is, maar ook een startpunt voor structurele voorbereiding op hitte.

Op de website van het klimaatverbond vind je een overzicht van geplande acties in heel Nederland.

Update vanuit het netwerk klimaatveiligheid

Nieuws van het programma Klimaatveiligheid, april 2026​

Hallo allemaal,

Graag begin ik dit nieuwsbriefbericht met een mooie update: we hebben een covoorzitter voor het netwerk, Nanette Verburg. Nanette is al meerdere jaren actief lid van de kerngroep als vertegenwoordiger van de coalitie West‑4 en heeft de afgelopen jaren bijgedragen aan verschillende projectwerkplaatsen binnen het programma. Om het voorzitterschap van het netwerk verder te versterken en de werkzaamheden beter te verdelen, ben ik erg blij dat Nanette deze taken samen met mij wil oppakken.

Een van de bijzondere kenmerken van ons netwerk is dat zowel collega’s uit het risicobeheersings‑ als uit het crisisbeheersingsdomein deelnemen. Dit zorgt voor veel verbinding en verrijkende discussies, die ook helpen bij het versterken van diezelfde verbinding in de regio’s.

Bij het thema klimaatveiligheid komen deze domeinen immers altijd samen: enerzijds het voorbereiden op onvermijdelijke extreme weersituaties en hoogwater, en anderzijds het zo goed mogelijk benutten van de tijd daarvoor. Door tijdig veiligheidsadvies te geven en urgentie te creëren bij uitvoerende partijen op het gebied van klimaatadaptatie en waterveiligheid, kunnen oncontroleerbaarheid, grootschaligheid, gelijktijdigheid en cascade‑effecten zoveel mogelijk worden beperkt. Ook voor het besturen van een crisis is het beheersen van risico’s via klimaatadaptatie van groot belang.

Lees ook Stapeling van klimaatdreigingen vraagt om integrale voorbereiding en respons

Omdat wij deze gezamenlijke opgave binnen het netwerk herkennen, staan de netwerkbijeenkomsten dit jaar opnieuw in het teken van een inhoudelijk sterke en evenwichtige combinatie van onderwerpen. Tip: lees vooral ook het nieuwsbriefstuk van Charlotte met updates vanuit het programma. De daarin benoemde crisisthema’s komen dit jaar zeker terug tijdens de bijeenkomsten.

Daarnaast werken verschillende regio’s aan het steeds concreter borgen van klimaatveiligheidsadvies binnen de instrumenten van de Omgevingswet. Zo voeren collega’s in West‑4 een test uit met planregels voor dit onderwerp, en wordt elders in het land gewerkt aan een thematisch omgevingsprogramma fysieke veiligheid, waarin klimaatveiligheid eveneens een plek kan krijgen. Als netwerk willen we hier uiteraard meer over weten; ook deze ontwikkelingen komen dit jaar aan bod tijdens de bijeenkomsten.

Het is mooi om te zien hoe we als netwerk steeds meer van elkaar leren. We zijn voorbij het stadium van alleen begrijpen wat klimaatveiligheid inhoudt en werken nu al een tijdje daadwerkelijk aan uitwerking en toepassing in de regio’s. Ik waardeer het enorm hoe actief jullie ervaringen met elkaar delen en elkaar weten te vinden voor hulp en advies. Dat maakt ons netwerk zo sterk. Lekker bezig!

Tot de volgende netwerkbijeenkomst!

Mede namens de kerngroep en Nanette,
Een hartelijke groet,
Lana Garrels

P.S. Heb je vragen of ideeën voor het netwerk? Neem dan contact op met je coalitievertegenwoordiger in de kerngroep. Heb je hun contactgegevens niet, laat het ons weten. Je kunt ons bereiken via: lana.garrels@veiligheidsregioaa.nl & nanette.verburg@vr-rr.nl

Update vanuit het Programma
Klimaatveiligheid

Nieuws van het programma Klimaatveiligheid, april 2026

Dag allen,

Nederland staat voor lastige keuzes. Voorbereiden op extremer klimaat is onvermijdelijk. Dit is de kop van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) bij de publicatie van het rapport Voorbij de risico’s: keuzes voor een klimaatbestendige leefomgeving dat op 31 maart jl. is verschenen.

Gesteld wordt dat: Nederland is nog onvoldoende voorbereid op de gevolgen van klimaatverandering. Zonder extra maatregelen krijgen Nederlanders steeds vaker te maken met de gevolgen van hitte, droogte en wateroverlast – met impact op hun gezondheid, leefomgeving en de economie. Het is belangrijk om nú zowel technische maatregelen te nemen die op korte termijn de gevolgen beperken, als maatregelen gericht op de langere termijn, die ingrijpen op de ruimtelijke inrichting (pbl.nl). Het rapport benadrukt dat Nederland voor ingrijpende keuzes staat en dat volledige bescherming tegen klimaatrisico’s niet mogelijk is. Vanuit het perspectief van klimaatveiligheid sluit dit aan op de zorgen die er binnen veiligheidsregio’s leven over klimaatrisico’s. Niet voor niets benadrukken we het belang van ketensamenwerking via het meerlaagsveiligheidsdenken. Gemaakte keuzes voor de inrichting van de leefomgeving hebben invloed op de crisisbeheersing en herstel wanneer we als maatschappij worden geconfronteerd met klimaatdreigingen. Zo blijkt ook uit de Praatplaat meerlaagsveiligheid. 

Lees ook Stapeling van klimaatdreigingen vraagt om integrale voorbereiding en respons

Binnen veiligheidsregio’s groeit de aandacht voor klimaatveiligheid. In verschillende veiligheidsregio’s worden klimaatdreigingen als wateroverlast en overstroming bijvoorbeeld specifiek meegenomen in weerbaarheidsprogramma’s. Met het onderzoek naar bovenregionale scenario-ontwikkeling gaan we binnen het programma aan de slag met het vergroten van het inzicht op de kritieke kantelpunten en factoren bij hitte, droogte, wateroverlast en overstroming. De ambitie is om dit jaar toe te werken naar landelijke uitgangspunten voor de crisisbeheersing. Hiermee ontwikkelen we een uniforme basis in de crisisaanpak voor de 25 veiligheidsregio’s die bijdraagt bij de aanpak van bovenregionale crisisbeheersing.

Op dit moment wordt binnen het programma ook gewerkt aan een water-crisistraining. Deze training kan ingezet worden door veiligheidsregio’s, waterschappen en Rijkswaterstaat om op een laagdrempelige manier meer inzicht te krijgen in elkaars crisisstructuren en opschaling, vakjargon en uitdagingen in een crisis.

Wordt vervolgd!

Hartelijke groet,

Charlotte van Ruijven
Programmamanager Klimaatveiligheid 

NIPV en Stichting Salvage bundelen data krachten.

11 april 2022

Data verrijking levert meer inzicht op voor brandveiligheid en brandpreventie.

Vrijdag 8 april hebben Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) en Stichting Salvage een overeenkomst getekend waarin is afgesproken dat elkaars data, die betrekking hebben op branden in Nederland, worden aangevuld. Door deze samenwerking ontstaat meer inzicht in mogelijke brandoorzaken.

IJle Stelstra, directeur NIPV: ‘Samenwerken is essentieel om tot betere inzichten te komen voor onder andere woningbrandoorzaken. Daarmee dragen we bij aan het vergroten van de publieke veiligheid. Met Stichting Salvage vormen we op deze manier een steeds beter en betrouwbare bron van gegevens waar uit geput kan worden door betrokken partijen. Dat zijn de Veiligheidsregio’s, de meldkamer maar ook Stichting Salvage. En NIPV kan die data weer gebruiken voor veel (landelijke) onderzoeken op het gebied van brandveiligheid en preventie.’

Johan van den Berg, directeur Stichting Salvage vervolgt: ‘Door NIPV te helpen, aan te vullen in data en uiteindelijk meer sturingsinformatie, intelligence te bevorderen, kunnen de kolommen in de Veiligheidsregio zich beter voorbereiden op wat komen gaat in de toekomst. Andersom krijgt Salvage een beter beeld van de regio’s die nog meer gebruik kunnen maken van de dienstverlening van Salvage. Door nog meer betrokken te worden bij incidenten die  binnen het mandaat vallen van Salvage (namens brandverzekeraars in Nederland) zal de ‘missing’ in de data die Salvage vervolgens weer verstrekt aan het NIPV, steeds minder worden.’

Kennis en ervaring zullen dankzij deze overeenkomst beter samen komen. NIPV beschikt over brandonderzoekers die grote en impactvolle branden onderzoeken, maar niet bij alle branden aanwezig kunnen zijn. Stichting Salvage is bij veel meer landelijke branden aanwezig. De stichting doet geen zelfstandig brandonderzoek maar registreert wel alle feiten en omstandigheden die op de incidentlocatie worden waargenomen waaronder ook een vermoedelijke oorzaak. Door de gegevens van Salvage samen te voegen met de dataset van NIPV kan een completer beeld worden gegenereerd met als doel mogelijke trends te kunnen waarnemen. Dit helpt zowel de veiligheidspartners binnen de Veiligheidsregio’s alsmede de verzekeringsbranche beter voorbereid te zijn op de toekomst.

Werken aan een toekomstbestendige brandweer in Europa met het Officer Development Program (ODP)

31 maart 2022

Achttien Europese brandweerofficieren deden mee aan de eerste editie van het Europese Officer Development Program (ODP). Het doel van ODP is om leiders van de brandweer zich te laten buigen over strategische vraagstukken die van belang zijn voor de brandweer in Europa, nu en in de toekomst. ODP is een initiatief van de Federation of European Fire Officers (FEU), gefaciliteerd door NIPV. Deze organisaties hebben het programma gezamenlijk ontwikkeld.

Het programma kende korte online bijeenkomsten en een programma op locatie bestaande uit vijf dagen. Deze vijfdaagse vond plaats bij NIPV en een bezoek aan de Twente Safety Campus maakte deel uit van de week. In het programma stond het ‘futureproofen’ van de brandweer centraal en uitdagingen op het vlak van duurzaamheid zoals een veilige energietransitie en een meer diverse samenstelling van personeel van de brandweer. Als onderdeel was er aandacht voor hoe de brandweer als collectief een proactieve en positieve bijdrage aan Europees beleid kan leveren op het vlak van duurzaamheid en in algemene zin.

Basis voor toekomstige samenwerking

Marianne Heijndijk, projectleider FEU-ODP 2022 bij NIPV: “De deelnemers hebben kennis en ideeën opgedaan die ze direct in hun dagelijkse werk kunnen gebruiken. Ze leerden elkaar op professioneel en persoonlijk vlak kennen en ze hebben een mooie basis gelegd voor toekomstige samenwerking. Dat is ook een van de doelen die de FEU met dit programma heeft. Het is mooi dat we met een programma als ODP hier een bijdrage aan kunnen leveren.”

Vervolg

De FEU verwacht in de toekomst meer edities van het ODP programma aan te gaan bieden. Kijk voor meer informatie over de activiteiten op de website van de FEU.

NIPV tijdelijk geassocieerd lid Vereniging Hogescholen

30 maart 2022

Op dinsdag 29 maart is het memorandum van overeenstemming getekend tussen de Vereniging Hogescholen (VH) en het NIPV.

Loftrompet voor het Rode Kruis

22 maart 2022

Van nuffig imago naar professionele organisatie: Rode Kruis speelt na jaren weer een rol van betekenis.

Ik zit nu al ruim 35 jaar in het vak van de rampenbestrijding en crisisbeheersing. In die jaren heb ik regelmatig direct of indirect te maken gehad met het Rode Kruis (RK). En… de eerste dertig jaar was dat vaak niet alleen maar positief. Vele jaren lang had het Rode Kruis in het kader van de Nederlandse rampenbestrijding een nuffig imago. Overwegend oude mannen waren vooral bezig met het behartigen van het Rode Kruis belang maar feitelijk was het Rode Kruis van bijzonder weinig waarde voor die rampenbestrijding.

Men kon geneeskundige colonnes ophoesten en speelde een rol bij een eventuele opvang van slachtoffers (dat dan weer met oude breidende dames) maar in de praktijk had je daar weinig aan gedurende de eerste uren. Kortom – de lezer begrijpt het – ik kleur het wat extra in, maar feitelijk speelde het Rode Kruis bij rampen en crisis in het eigen land (let op: over de rol van het Rode Kruis ver weg gaat dit stukje niet!) geen enkele rol van betekenis. Regio’s waren ook steeds minder bereid een cent aan die rol van het Rode Kruis uit te geven.

Hoe anders is dat de laatste jaren. Waarschijnlijk hebben nieuw binnengekomen directieleden en andere jonge enthousiaste medewerkers een ‘boost’ gegeven aan de organisatie. Daarbij zal zeker de komst en het initiatief van Ready2Help en recente crises een fors vliegwieleffect hebben gesorteerd.

Een aantal jaren geleden startte het RK met het idee (onder andere geïnspireerd door het Oostenrijkse RK) om een nieuw type vrijwilligers te werven – burgerhulpverleners –  en die bij rampen en crisis dan flexibel in te kunnen zetten, op oproepbasis, zonder verplichte tijdsinvestering of trainingen. Zelf betwijfelde ik of het zou gaan werken in een land dat gelukkig zo schaars rampspoed kende. Snel waren er enkele duizenden Ready2Helpers en tijdens de vluchtelingencrisis van 2015-2016 steeg dat naar enkele tienduizenden. In de jaren daarna was er minder te doen, op enkele initiatieven na, zoals bijvoorbeeld de samenwerking met de politie om te ondersteunen bij het zoeken naar urgent vermiste personen en het ondersteunen van waterschappen met het leggen van zandzakken. 

De echte vlucht naar voren kwam natuurlijk met de coronacrisis. Bij deze crisis bleek het systeem van Ready2Help van grote waarde en nam het aantal Ready2Helpers ook toe van 43.000 naar ruim 90.000. Op veel manieren verleenden deze vrijwilligers van het RK hand en spandiensten, zoals het inpakken en uitdelen van voedselpakketten, begeleiden van patiënten in zorginstellingen, ondersteuning in test- en vaccinatiestraten van de GGD, inrichten van opvanglocaties voor dak- en thuisloze personen en het doen van boodschappen voor kwetsbare mensen in thuisisolatie.

Inmiddels zijn er bijna 100.000 vrijwilligers bij Ready2Help en is het Rode Kruis soepel van de coronacrisis overgestapt naar de Oekraïnecrisis en speelt het inmiddels al een cruciale rol bij de opvang. Daarbij is het RK niet alleen een organisatie met een groot leger aan vrijwilligers maar ook inmiddels met een goede professionele organisatie geworden die heel goed weet dat ze met vele andere partners – en een stevig netwerk –  een betekenisvolle rol kan spelen. Hulde dus.

Menno van Duin, lector Crisisbeheersing

Blog: Zowel één landelijk als lokale steunpunten gewenst!*

14 maart 2022

Voorkom dat mensen van het kastje naar de muur worden gestuurd.

Jan Mans – burgemeester van Enschede ten tijde van de vuurwerkramp – werd in 2000 overvallen toen opeens een legertje ambtenaren van VWS op de stoep stond in het gemeentehuis van Enschede en hem aangaf dat een informatie- en adviescentrum zou worden opgestart.

Dit onverwachte activisme vanuit het ministerie was een rechtstreeks gevolg van de parlementaire enquêtecommissie Bijlmerramp (rapport verscheen in 1999) die vaststelde dat indertijd in 1992 een goede gecoördineerde informatievoorziening ontbrak. De toenmalige minister (mevrouw Borst) moest bijna aftreden en had in 2000 haar lesje geleerd.

De kern van een IAC is dat het uitgaat van de één loketfunctie. Een slachtoffer van een calamiteit of andere directe betrokkene dient niet steeds van het kastje naar de muur te worden gestuurd. Er wordt fysiek dan wel virtueel één plaats gecreëerd waar deze persoon terecht kan. Achter dat ene loket zijn dat verschillende hulp- en ondersteuningsfuncties (over onderdak en wonen, over werk en uitkering, over medische en psychosociale zorg, e.v.) verenigd. Het zal duidelijk zijn dat bij een ’klassieke’ ramp die zich op één plaats voltrekt, het organiseren van een IAC nog betrekkelijk eenvoudig is. De nabestaanden van MH-17 woonden door het gehele land en toen is dan er ook voor gekozen een digitaal centrum in te richten.

Bij de coronacrisis zagen wij wel vele plekken waar mensen informatie konden verkrijgen (Infoportalen) maar lang niet iedereen was op de hoogte van al deze – veelal gescheiden – informatie- en adviespunten.

In deze Oekraïne-situatie is het zeker ook ingewikkeld hoe je dat het beste kan organiseren; we zien al vele initiatieven en coördinatiepunten. Op landelijk niveau lijkt met het Knooppunt Coördinatie en Informatie Oekraïne (KCIO) een centrale actor in de maak die zowel de professionals als de burgers kan ondersteunen. Daarvoor is het nodig dat dit punt (of een ander) wel het landelijk aangewezen centrale punt wordt met een duidelijk budget, mandaat en bevoegdheden.

Al zal dit de duidelijkheid en communicatie landelijk aanmerkelijk kunnen bevorderen, hiermee zijn we er zeker nog niet. In een fors aantal steden (naar schatting zo’n 50-75, maar ook denkbaar is dat alle gemeenten een apart herkenbaar loket inrichten) zal ook een fysiek IAC ingericht moeten worden. Een plek waar Oekraïners (en mogelijk straks ook Russen) maar ook de eigen inwoners in de regio terecht kunnen voor informatie en advies.

Menno van Duin, lector Crisisbeheersing

* Michel Duckers, Marleen Kraaij, IJle Stelstra, Maaike van Dam en Vina Wijkhuijs dank voor het meelezen

Blog: Het OVV-rapport vraagt ook om zelfreflectie van media en ‘talking heads’

22 januari 2022

Je moet er even op wachten, maar dan heb je ook wat… De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) kwam vorige week met zijn rapport dat verslag doet van de eerste golf van de coronacrisis (februari- september 2020) inclusief de aanloop naar de pandemie.

Degenen die mij inmiddels een beetje kennen, weten dat ik over het algemeen zeer kritisch ben op de OVV en zijn rapporten. Met eenzelfde gevoel begon ik dan ook te lezen in het coronarapport en in meerdere opzichten werd ik positief verrast. Gezien de meer dan 300 pagina’s begon ik uiteraard met de samenvatting die mij aansprak en heerlijk leesbaar was. Natuurlijk is het zo dat veel van wat ik las eerder wel ook door anderen was beschreven (zie bijvoorbeeld  Arjen Boin e.a. over de eerste maanden [Voetnoot 1]).

Toch of misschien juist wel daarom is het goed dat al deze observaties nu in één document helder bij elkaar zijn gebracht [Voetnoot 2]. Ook de keuze van de thema’s (early warning, het stelsel, de ouderenzorg, het testen, crisiscommunicatie e.v.) is prima. Bijzonder fraai vind ik hoe de Raad aangeeft dat de enorme hang van de autoriteiten naar cijfermatige onderbouwing van het beleid (de R-factor; steeds maar weer nieuwe getalsmatige trends e.v.) keer op keer mank ging en daarmee de regering de meer kwalitatieve zaken uit het oog verloor. Het advies om naast het OMT een soort van IMT (impact managementteam) in te richten dat veel meer oog heeft voor en juist adviseert over de meer maatschappelijke vraagstukken, is een terechte aanbeveling.

Ook ben ik natuurlijk als crisisonderzoeker werkzaam in de wereld van de veiligheidsregio’s aangenaam verrast dat ook de OvV positief spreekt over (dat gebeurt immers niet zo vaak dat de OvV ergens echt positief over is!) de rol van de veiligheidsregio’s, hun voorzitters en het Veiligheidsberaad in deze crisis (eerste golf). De aanbeveling ‘Waarborg de eenheid van overheidsbeleid door tijdens een landelijke crisis de verbinding met de veiligheidsregio’s te leggen en te behouden’ is wat cryptisch maar betekent in ieder geval dat de rol van de veiligheidsregio’s op de een of andere manier nog versterkt zou kunnen/moeten worden.

Deze aanbeveling is voor mij des te meer reden om nu niet te gaan tornen (waar soms weer wat geluiden opduiken!) aan het construct van de veiligheidsregio en de wettelijke verankering. De veiligheidsregio’s bewijzen – met de brandweer daarin als een cruciale partij – al twee jaar hun waarde. Laten we dat construct versterken en niet ondergraven door opnieuw discussies te gaan voeren over het wettelijk scheiden van brandweer en crisisbeheersing wat uiteindelijk beiden zal verzwakken. 

Terug naar het rapport. Is er dan helemaal niets meer om kritisch over te zijn. Zeker wel en onderstaand geef ik enkele van mijn kritische kanttekeningen.

• Hoewel ik begrijp hoe het werkt en hoe degelijk men te werk wil gaan; vind ik anderhalf jaar later komen met een rapport over de eerste periode van een al twee jaar durende crisis rijkelijk laat. Daarnaast is het nu vervolgens nog een klein jaar wachten voor er meer overall gekeken wordt. Aldoende leren – zeker op basis van rapporten van de OvV – is zelfs in een jaren durende slepende en welhaast chronische crisis dus al lastig.
• Het voordeel van sommige van deze andere publicaties is dat ook vaker geprobeerd wordt achterliggende factoren in kaart te brengen en daarmee naast de wat-vraag ook meer bij de waarom-vraag te komen. Om zaken te veranderen is zicht op beide zaken nodig. Waarom functioneerden de veiligheidsregio’s best aardig? Waarom was er zo’n hang naar cijfermatige onderbouwing? Waarom kon het OMT zo’n dominante positie vervullen en kwam het BAO nauwelijks uit de verf? Waarom was er te lang zo weinig aandacht voor de meest kwetsbaren in de verzorgingshuizen?
• Deze laatste vraag roept bij mij ook de vraag op of de OvV in het vervolg niet wat meer aandacht zou kunnen schenken aan de rol van de televisie en de honderden praatprogramma’s en de invloed die daarvan uitgaat. Direct na het verschijnen van het OvV-rapport besteedden deze programma’s bijvoorbeeld ook aandacht aan het wegkijken van de verpleegzorg (‘care’) en werden weer de bekende ’talking heads’ van het OMT daarover bevraagd. Vreemd genoeg zijn die programma’s (en ook veel van die ’talking heads’) niet in staat tot enige zelfreflectie. Hoe vaak kwam daar een verpleeghuisarts aan tafel? Zelden! Ze wilden Kuipers, Gommers, Koopmans, Kluytmans, Osterhaus, Vossen en al die anderen. 
  Juist door naar dergelijk patronen (wie aan tafel; wat is hun focus) te kijken komt er meer zicht op bijvoorbeeld deze laatste waarom-vraag. Zie als voorbeeld de bijlage van een eigen publicatie [Voetnoot 3], maar er zijn zeker veel meer voorbeelden waar wel geprobeerd wordt ook naar het waarom te kijken!

Menno van Duin
Lector Crisisbeheersing

[Voetnoot 1] – A. Boin e.a., Covid-19, een analyse van de nationale crisisrespons, Leiden, 2021. 

[Voetnoot 2] – Iets meer annoteren van al die anderen zou wel op zijn plaats zijn.

[Voetnoot 3] – Menno van Duin, De verpleeghuizen, in Vina Wijkhuijs en Menno van Duin (red.) Lessen uit de coronacrisis: het jaar 2020, Boombestuurskunde, De Haag, 2021.