Goed leiderschap bij de brandweer: verbinden, begrenzen en situationeel handelen

Waarom dit onderzoek?

“Beheersmatig leiderschap is belangrijk voor het functioneren van mensen, ploegen, korpsen en de organisatie. Het bepaalt mede of medewerkers zich gezien voelen, verantwoordelijkheid nemen, elkaar durven aanspreken en bereid zijn mee te bewegen met veranderingen”, vertelt Dangermond. “Hoewel leiderschap al jarenlang onderwerp van wetenschappelijk onderzoek is, ontbrak een diepgaand onderzoek binnen de brandweer. Dit onderzoek is het eerste dat specifiek over brandweerleiderschap gaat. Het past in de lijn van de eerdere onderzoeken die we naar de brandweermens hebben gedaan.”

Hoe hebben jullie het onderzoek aangepakt?

Dangermond: “We hebben niet alleen gekeken naar zowel degenen die leidinggevenden, als maar óók naar de mensen die leiding krijgen. Met leidinggevenden en medewerkers op alle niveaus van de brandweer hebben we (groeps)interviews gehouden. Daarnaast hebben we literatuuronderzoek gedaan naar leiderschap bij de brandweer. En naar leiderschap in vergelijkbare organisaties, zoals de politie en Defensie. Ook hebben we bestaande leiderschapsinitiatieven van de veiligheidsregio’s geïnventariseerd. Al die inzichten zijn samengebracht in één rapport.”

Wat is het bijzondere aan leiderschap binnen de brandweer?

“Vertrouwen, duidelijkheid, aandacht, vakmanschap en een goede balans tussen resultaatgericht en mensgericht leidinggeven zijn overal belangrijk. Wat leiderschap binnen de brandweer bijzonder maakt, is de context. Die bepaalt wat wel en niet werkt”, legt onderzoeker Hermans uit. “Veiligheidsregio’s, posten en ploegen verschillen in geschiedenis, samenstelling en dynamiek. Wat op de ene plek werkt, kan elders weerstand oproepen. Daarom moeten leidinggevenden voortdurend kunnen schakelen tussen nabijheid en afstand, lokale eigenheid en regionale samenhang, participatie en besluitvaardigheid, en tussen de operationele praktijk en beheersmatige sturing.”

Lees ook Onderzoek naar leiderschapsontwikkeling binnen de brandweer

Wat is volgens het onderzoek goed beheersmatig leiderschap?

Hermans: “Goed brandweerleiderschap vraagt niet om één vaste leiderschapsstijl, maar om situationeel handelen. Leiders moeten kunnen verbinden, coachen, faciliteren én begrenzen. Belangrijke kenmerken zijn een brandweerhart, vertrouwen, relationele kwaliteiten, lef en het vermogen om mensen mee te nemen in veranderingen. Repressieve ervaring kan helpen om gezag te krijgen, maar is niet doorslaggevend.” Ook volgerschap is essentieel, geeft Hermans aan: “Brandweermensen tonen initiatief, eigenaarschap, kritisch meedenken, volgzaamheid of weerstand. Informeel en gedeeld leiderschap spelen een grote rol, omdat invloed binnen de brandweer vaak ook komt door expertise, anciënniteit, sociale positie en groepsdynamiek.”

Wat is de betekenis van dit onderzoek voor leiderschapsontwikkeling?

“De waarde van dit onderzoek is dat het zichtbaar maakt hoe leiderschap bij de brandweer in de praktijk ontstaat en wordt ervaren”, zegt Weewer. “Het onderzoek levert geen blauwdruk voor de ideale brandweerleider op, maar wel een basis voor een toekomstbestendige visie op brandweerleiderschap en leiderschapsontwikkeling. Ook biedt het onderzoek een gedeelde taal voor selectie, opleiding, begeleiding en intervisie.”

Lees het rapport, de samenvatting en tips voor leidinggevenden

Naast het onderzoeksrapport en een samenvatting zijn twee uitgaven met tips voor leidinggevenden verschenen. Ook is er een leiderschapsspel ontwikkeld waarmee leidinggevenden in de regio of op de post met elkaar in gesprek kunnen gaan over leiderschapsdilemma’s. Vorig jaar verscheen al de inventarisatie van de leiderschapsinitiatieven in de veiligheidsregio’s.