Samenvatting

Dit onderzoek gaat over de vraag wat goed beheersmatig brandweerleiderschap is en hoe dit in de praktijk vorm krijgt binnen de Nederlandse brandweer. De aanleiding is het ontbre­ken van een actuele, empirisch onderbouwde en contextspecifieke visie op leiderschap in de beheersmatige brandweerorganisatie, terwijl de sector voor grote opgaven staat rond toekomstbestendige brandweerzorg en werkgeverschap. Het onderzoek is gebaseerd op verkennende interviews, literatuur, een inventarisatie onder veiligheidsregio’s en (groeps-) interviews met vertegenwoordigers uit verschillende lagen in de brandweerorganisatie, en biedt een empirische basis voor een toekomstbestendige visie op brandweer­leiderschap en leiderschapsontwikkeling.  

Vier elementen van leiderschap

Het theoretisch kader beschrijft leiderschap als een sociaal, relationeel en contextafhankelijk proces, waarin vier onderling samenhangende elementen centraal staan: bedoeling, context, leiden en volgen.

Bedoeling van brandweerleiderschap

De bedoeling van brandweerleiderschap is breder dan het uitvoeren van de wettelijke taak. Leiderschap moet bijdragen aan publieke waarden: veiligheid, vertrou­wen, legitimiteit, lokale verbondenheid en continuïteit van brandweerzorg. Brandweermen­sen ervaren hun werk als maatschappelijk betekenisvol en identificeren zich vooral met de eigen post of ploeg. Goed leiderschap sluit daarop aan, terwijl het tegelijk richting geeft aan organisatiedoelen, profess­ionele ontwikkeling, sociale en operationele veiligheid en toekomstbestendige brandweer­zorg. 

Brandweercontext

De brandweercontext bepaalt in hoge mate wat als goed leiderschap wordt ervaren. Belang­rijke factoren zijn de familiecultuur, loyaliteit, lokale eigenheid, informele verhoudingen, hiërarchie, de mix van vrijwilligers en beroepskrachten en de afstand tussen post en regio. Deze context biedt kracht, bijvoorbeeld door betrokkenheid, eigenaarschap en onderlinge steun, maar kent ook risico’s zoals geslotenheid, conflictvermijding, wij-zij-denken en weerstand tegen verandering. Leidinggevenden moeten bovendien vaak schakelen tussen operationele en beheersmatige logica, tussen lokale behoeften en regionale kaders, en tussen uitvoeringspraktijk, management en bestuur. 

Leiderschap en volgerschap

Goed brandweerleiderschap vraagt niet om één vaste leiderschapsstijl, maar om situationeel handelen. Leiders moeten kunnen verbinden, coachen, faciliteren en begrenzen. Belangrijke kenmerken zijn een brandweerhart, geloofwaardigheid, vertrouwen, relationele kwaliteiten, lef, duidelijkheid en het vermogen om mensen mee te nemen in verandering. Repressieve ervaring kan helpen om gezag te krijgen, maar is niet doorslaggevend.

Ook volgerschap is essentieel: brandweermensen tonen initiatief, eigenaarschap, kritisch meedenken, volg­zaamheid of weerstand. Informeel en gedeeld leiderschap spelen een grote rol, omdat invloed binnen de brandweer vaak ook voortkomt uit expertise, anciënniteit, sociale positie en groepsdynamiek. 

Verbinden én begrenzen

Goed beheersmatig brandweerleiderschap is relationeel, doelgericht en contextspecifiek. Het draait om het verbinden én begrenzen van mensen: nabij zijn, waarderen en aansluiten bij de lokale identiteit, maar ook duidelijkheid geven, kaders stellen en sociale veiligheid bewaken. Een goede brandweerleider vormt een brug tussen postlogica en regiologica, tussen operationele identiteit en beheersmatige sturing, en tussen uniforme kaders en maatwerk.  

Terugkoppeling inventarisatie veiligheidsregio’s

Als onderdeel van het onderzoek heeft het NIPV een inventarisatie uitgevoerd onder HR-professionals in de veiligheidsregio’s. Doel hiervan was om inzicht te krijgen in actuele ontwikkelingen op het gebied van leiderschap, bezien vanuit het HR-perspectief. Daarbij zijn uiteenlopende initiatieven in kaart gebracht: van visies op leiderschap tot trainingen en scholing. De belangrijkste uitkomsten van de inventarisatie zijn samengebracht in een publicatie.

Leiderschapsspel brandweer

Op basis van inzichten uit het onderzoek naar de werking van beheersmatig leiderschap ontwikkelde het NIPV een spel dat relevante dilemma’s en casuïstiek op het gebied van leiderschap voor ploegchefs van de brandweer bevat.
Het spel is erop gericht om ploegchefs op een laagdrempelige en gestructureerde manier met elkaar in gesprek te laten gaan, ervaringen te laten delen en van elkaar te laten leren. Een leerzame manier om met elkaar te spreken over leiderschapsdilemma’s op de werkvloer.