Onderzoek naar hoe brandweermensen psychosociale ondersteuning rondom ingrijpende incidenten ervaren

Samenvatting

Blootstelling aan ingrijpende incidenten heeft impact op de mentale gezondheid van brandweermensen. Tijdige en passende psychosociale steun – voorafgaand aan, tijdens en na ingrijpende incidenten – is daarom gewenst. Dit onderzoek geeft voor het eerst een landelijk, gewogen beeld van de ervaringen en behoeften van brandweermensen én hun leidinggevenden rondom psychosociale ondersteuning bij ingrijpende incidenten.

Ervaringen voorafgaand aan incidenten

Inhoudelijke kennis wordt hoger beoordeeld dan praktische handelingsbekwaamheid en het preventieve aanbod wordt gemiddeld positief gewaardeerd, al drukt onbekendheid met het aanbod de waardering. Sociale steun en sociaal veilig leiderschap worden vaak ervaren. De behoefte aan structurele monitoring is beperkt; de behoefte ligt vooral bij inzicht in eigen incidentervaringen. Ploegchefs en bevelvoerders voelen zich bekwaam en verantwoordelijk voor psychosociale ondersteuning en ervaren deze rol niet als zwaar belastend.

Ervaringen tijdens incidenten

Bevelvoerders delen inzetnummers vooral uit op basis van kennis en expertise van de manschap. Manschappen wisselen slechts sporadisch zelf inzetnummers bij (mogelijk) ingrijpende incidenten, maar staan open voor wensen van collega’s. Bevelvoerders hebben vrijwel altijd aandacht voor mogelijke impact en proberen onnodige blootstelling te voorkomen; tegelijkertijd worden netvliesvervuiling en opstapeleffect deels als onvermijdelijk gezien. Tijdelijk niet uitrukken wordt doorgaans geaccepteerd, permanente uitsluiting minder, ongeacht het incident.

Ervaringen na incidenten

De meeste brandweermensen verwerken incidenten voldoende en voelen zich gesteund door collega’s. Het thuisfront is meestal op de hoogte van (mogelijk) ingrijpende incidenten en wil doorgaans horen wat er is gebeurd. Brandweermensen ervaren niet sterk dat het delen hiervan belastend is, maar beperken zich veelal tot hoofdlijnen. De behoefte aan nazorg varieert per persoon en per incident; voorkeuren gaan vaker uit naar informele steun of een combinatie met formele nazorg. Formele nazorg via Team Collegiale Opvang (TCO) wordt overwegend positief beoordeeld; er worden weinig belemmeringen ervaren. Als ze wel worden ervaren, hebben ze eerder betrekking op deskundigheid (timing, aanpak) dan op sociale veiligheid.

Overkoepelende ervaringen

Overkoepelend geldt dat behoeften en ervaringen verschillen per aanstelling en functie. Zo ervaren manschappen vaker sociale steun van repressief leidinggevenden. Bevelvoerders zien netvliesvervuiling en opstapeleffect vaker als onvermijdelijk voor henzelf. Officieren ervaren minder vaak een open, informeel gespreksklimaat. Brandweervrijwilligers geven vaker aan incidenten voldoende te hebben verwerkt. Beroepsbrandweermensen hebben vaker behoefte aan registratie van deelname aan TCO-bijeenkomsten en incidentervaringen.

Effectieve psychosociale ondersteuning vraagt om flexibiliteit, ruimte voor professionele afwegingen door leidinggevenden en blijvende aandacht voor groepen die zich minder gehoord of ondersteund voelen. De informele collegiale basis en sociaal veilig leiderschap vormen daarbij de ruggengraat.