De veiligheidsregio als verbinder in de coronacrisis

Wat kan er overkoepelend worden geleerd van de rol van de veiligheidsregio’s in de coronacrisis? Dat onderzocht de Nederlandse Academie voor Crisisbeheersing en Brandweerzorg van NIPV onder begeleiding van de Raad van Directeuren en Commandanten Veiligheidsregio.

Waarom dit onderzoek?

Ruim twee jaar lang waren de 25 veiligheidsregio’s betrokken bij de wereldwijde coronacrisis. In die twee jaar hebben de veiligheidsregio’s talrijke (evaluatie)rapporten opgesteld, met lessen en uitdagingen. Ook de Nederlandse Academie voor Crisisbeheersing en Brandweerzorg (NACB) van NIPV publiceerde meerdere snelle kennismobilisaties over het functioneren van de veiligheidsregio’s in de coronacrisis.

Wat kan er overkoepelend worden geleerd van de rol van de veiligheidsregio’s in deze langdurige en complexe crisis? Dat is de insteek van dit onderzoek. Het onderzoek bestrijkt de periode van maart 2020 tot januari 2022. De NACB heeft het onderzoek uitgevoerd onder begeleiding van de Raad van Directeuren en Commandanten Veiligheidsregio (RCDV).

Uitvoering onderzoek

De volgende vraagstukken zijn onderzocht:

  • Met welke uitdagingen zijn veiligheidsregio’s in de afgelopen twee jaar geconfronteerd en wat wat heeft dit betekend voor hun optreden en de samenwerking met diverse partners?
  • Hoe hebben veiligheidsregio’s ingespeeld op de steeds terugkerende besmettingsgolven en de maatschappelijke vraagstukken die hiermee gepaard gingen?
  • Wat kan deze crisis ons leren voor toekomstige (al dan niet langdurige) crises?

Conclusie

De onderzoekers concluderen dat de veiligheidsregio’s een relevante bijdrage hebben geleverd aan de aanpak van de coronacrisis. Hun cruciale rol lag in het verbinden, coördineren en afstemmen met alle betrokken lokale, regionale en nationale partners.

Negen thema’s

De rol van de veiligheidsregio’s is beschouwd aan de hand van negen thema’s. Wat zijn de belangrijkste bevindingen per thema?

Thema 1: Kenmerken van de coronacrisis

  • De coronacrisis was een crisis met ongekende schaal die iedereen in de samenleving raakte.
  • Nooit eerder waren alle regio’s gedurende vele maanden opgeschaald naar GRIP-4.
  • De samenleving werd steeds weer opnieuw verrast door nieuwe ontwikkelingen en golven.

Thema 2: Veiligheidsregio’s in een witte crisis

  • De coronacrisis begon als een witte crisis.
  • Met name in de eerste maanden was het zoeken naar een koppeling tussen de witte kolom en de veiligheidsregio.
  • Uiteenlopende opschalingsstructuren, cultuurverschillen en een gebrek aan informatie-uitwisseling bemoeilijkten de samenwerking.

Thema 3: Communicatie, naleving en handhaving

  • De coronacrisis vergde op het gebied van communicatie vindingrijkheid en flexibiliteit van de veiligheidsregio’s.
  • In het begin van de crisis was het zoeken welke instantie de leiding zou moeten hebben in de communicatie met burgers.
  • Veiligheidsregio’s ondersteunden gemeenten om op het gebied van handhaving tot een gezamenlijke lijn te komen.

Thema 4: (Door)ontwikkeling van de crisisorganisatie

  • Voor vrijwel alle veiligheidsregio’s was het vinden van de juiste organisatievorm (met nieuwe gremia, rolverdelingen en dedicated teams) een uitdaging.
  • Hoewel de positie van de veiligheidsregio’s door de Tijdelijke wet maatregelen COVID-19 duidelijk een andere werd, gingen de meeste veiligheidsregio’s op de oude voet verder.

Thema 5: De spin in het web

  • Veiligheidsregio’s profileerden zich in de coronacrisis als schakel tussen landelijke, regionale en lokale samenwerkingspartners (inclusief burgers).
  • De infrastructuur die nodig was om de informatie vanuit verschillende partijen te managen, werd gaandeweg aangepast aan de nieuwe situatie.

Thema 6: De nieuwe rol van de directeur veiligheidsregio

  • Directeuren veiligheidsregio hebben – net als de voorzitters – in deze coronacrisis een grote rol gespeeld.
  • De directeuren zetten afzonderlijk en gezamenlijk een stap naar voren. Er is sprake van een ‘emancipatie’ van de directeur veiligheidsregio.

Thema 7: Evalueren tijdens een langdurige crisis

  • De slepende en chronische coronacrisis vroeg om een integratie van tussentijdse evaluaties in de crisisaanpak. Veiligheidsregio’s gaven hieraan invulling op uiteenlopende manieren.
  • In veel regio’s zorgden evaluaties voor een of meerdere wijzigingen van de crisisaanpak.

Thema 8: De afschaling

  • Gedurende de coronacrisis is op allerlei niveaus en in allerlei gremia veelvuldig gesproken over het afschalen.
  • Toch is bij verschillende gremia vaak lang doorgegaan in een eenmaal vastgestelde opgeschaalde vorm. Er was in deze crisis tegelijkertijd sprake van coronamoeheid en van coronaverslaving.

Thema 9: Lessen voor toekomstige crises

  • Er is veel inhoudelijke overlap tussen de lessen die de veiligheidsregio’s tijdens de coronacrisis hebben opgesteld.
  • De meeste lessen gaan over de onderwerpen:
    • leiding en coördinatie
    • informatiemanagement
    • crisiscommunicatie
    • samenwerking met partners.